Zilzila bashorati

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Zilzila bashorati deganda berilgan muddat ichida boʻlajak zilzila[1] va xususan, berilgan mintaqadagi kelasi kuchli zilzilaning sodir boʻlish vaqti, joyi va magnitudasini oldindan aytib berish tushuniladi.[2] Bunda zilzilani taxmin etish amaliyoti tushunilmasligi kerak, chunki taxminlash berilgan mintaqada kelajak bir necha yil ichida zilzila sodir boʻlishi ehtimolligini aniqlash boʻlib, aniq natija berishni oʻz oldiga vazifa qilib qoʻymaydi.[3] Zilziladan ogohlantirish tizimi ham zilzila bashorati emas, chunki bunday tizim zotan sodir boʻlgan zilzilani qayd etib, u qoʻshni mintaqalarga yetib borgunicha ularni bir necha soniya oldindan ogohlantirish uchun ishlatiladi.

Foydali boʻlishi uchun zilzila bashorati tayyorgarlik koʻrish va faoliyat toʻxtatilishiga ketadigan sarf-xarajatlar bekor boʻlmasligini kafolatlaydigan darajada aniq boʻlishi lozim. Aks holda soxta bashoratlar nafaqat iqtisodiy zarar keltiradi,[4] balki shunday bashoratga ishonchni kamaytirib, samarasiga jiddiy putur yetkazadi.[5]

1970-yillarda olimlar orasida zilzilalarni bashorat etish metodi alal-oqibat ishlab chiqilishi mumkin, degan nekbinlik kuchaygan edi, biroq 1990-yillarga kelib davom etayotgan muvaffaqiyatsizlik koʻp olimlarni zilzilani bashorat qilishning umuman iloji bormi, degan savolga olib keldi.[6] Bugunda ayrim olimlar yetarli resurslar bilan zilzilalarni bashorat qilish mumkin, deyishsa, boshqa olimlar bunday bashoratlarni amalga oshirishning hech qanday iloji yoʻq, degan fikrda.[7]

Harakatlar[tahrir]

Zilzilalarni bashorat qilishning samarali metodi haligacha mavjud emas, biroq bunday metodlar ishlab chiqish tomon harakatlar qilinmoqda. Bu urinishlar quyidagilarga asoslangan:

Hayvonlar atvori[tahrir]

Zilziladan oldin hayvonlarning oʻzini tutishida oʻzgarishlar kuzatiladi, degan iddaolar qilingan. Biroq bu iddao oʻzini toʻliq oqlamagan. Masalan, 1992-yili Kaliforniyadagi 7,3 magnitudali Landers zilzilasi epitsentridan 100 km uzoqda chumolilar ustidan oʻtkazilayotgan tajriba paytida chumolilarning zilzilani na oldindan, na keyin sezgani kuzatildi.[8] Kemiruvchilar bilan oʻtkazilgan boshqa tajriba esa gʻayrioddiy hatti-harakatni qayd etdi, biroq kemiruvchilarning bunday atvori zilzila emas, balki boshqa faktorlar tufayli boʻlgani aniqlandi.[9]

Biroq 2011-yilgi 5,8 magnitudali Virginia zilzilasidan 5-10 soniya oldin Vashington hayvonot bogʻidagi baʼzi hayvonlar bezovtalangani kuzatilgan; lekin bu zilzilani oldindan sezish belgisi boʻlmay, odamlar sezmagan kuchsiz birlamchi p-toʻlqinini sezgani tufaylidir, bu birlamchi toʻlqin ketidan bir necha soniya oʻtib kuchli ikkilamchi s-toʻlqin yetib keldi.[10]

Vp/Vs farqi[tahrir]

Seysmologiyadagi yana bir metod Vp (p-toʻlqin tezligi) va Vs (s-toʻlqin tezligi) nisbati oʻzgarishini qayd etishga asoslanadi. Bu nisbat tosh qobiq siqilayotgan paytda oʻzgaradi, deb taxmin etilgandi. Bu metodga tayanib faqat bitta zilzila (1973-yilgi 2,6 magnitudali New York zilzilasi) muvaffaqiyatli bashorat qilingan.[11] Bu metod bilan boshqa zilzilalarni oldindan aytishga urinishlar samarasiz chiqdi.[12]

Radon emissiyasi[tahrir]

Toshlarning aksariyati kichik miqdorda normal atmosfera gazlaridan izotopik farqlanuvchi gazlarni oʻzida saqlaydi. Katta zilzila oldidan toshlar yorilib, gazlar emissiyasi kuzatilgan. Bu gazlardan biri radon boʻlib, u toshlardagi asorat uran radioaktiv parchalanishi natijasida kelib chiqadi.[13]

Radon emissiyasini kuzatish nisbatan qulay, chunki u radioaktivligi va yetarli davom etuvchi yarim yemirilish davri (3,8 sutka) bilan xarakterlanadi. Biroq radon emissiyasi metodining jiddiy kamchiligi shundaki, u na aniq joy (xatoligi ming kilometrgacha), na aniq vaqt (xatoligi bir necha oygacha) va na aniq magnitudani koʻrsatadi.[14]

Manbalar[tahrir]

  1. Geller, Robert J.; Jackson, David D.; Kagan, Yan Y.; Mulargia, Francesco (14 March 1997), "Earthquakes Cannot Be Predicted", Science 275: 1616, doi:10.1126/science.275.5306.1616, http://moho.ess.ucla.edu/~kagan/Geller_et_al_1997.pdf 
  2. Kagan, Yan Y. (December 1997), "Are earthquakes predictable?", Geophysical Journal International 131 (3): 505–525, doi:10.1111/j.1365-246X.1997.tb06595.x, http://moho.ess.ucla.edu/~kagan/GJI_1997.pdf 
  3. International Commission on Earthquake Forecasting for Civil Protection (2 October 2009), Operational Earthquake Forecasting: State of Knowledge and Guidelines for Utilization — Executive Summary, http://www.protezionecivile.it/cms/attach/ex_sum_finale_eng1.pdf 
  4. Thomas, Lee M. (1983), "Economic impacts of earthquake prediction", Proceedings of the Seminar on Earthquake Prediction Case Histories, Geneva, 12–15 October 1982: UNDPRO, pp. 179–185, http://65.182.2.242/docum/crid/Septiembre-Octubre2005/CD-1/pdf/eng/doc15935/doc15935-contenido.pdf 
  5. Atwood, L. Erwin; Major, Ann Marie (November 1998), "Exploring the "Cry Wolf" Hypothesis", International Journal of Mass Emergencies and Disasters 16 (3): 279–302, http://www.ijmed.org/articles/337/download/ 
  6. Console, R. (30 August 2001), "Testing earthquake forecast hypotheses", Tectonophysics 338 (3—4): 261–268, doi:10.1016/S0040-1951(01)00081-6 
  7. Nature Debates. Nature (25-fevral 1999).
  8. Lighton, John R.B.; Duncan, Frances D. (15 August 2005), "Shaken, not stirred: a serendipitous study of ants and earthquakes", Journal of Experimental Biology 208: 3103–3107, doi:10.1242/jeb.01735, http://jeb.biologists.org/content/208/16/3103.full.pdf 
  9. Lindberg, Robert G.; Skiles, Durward; Hayden, Page (1981), "Can animals predict earthqaukes? A search for correlations between changes in activity patterns of two fossorial rodents and subsequent seismic events", U.S. Geological Survey Open-File Report 81-385, http://pubs.usgs.gov/of/1981/0385/report.pdf 
  10. Miller, Sunlen; Patrick, Maggy; Capatides, Christina (24 August 2011), Sixth Sense? Zoo Animals Sensed Quake Early, ABC News, http://abcnews.go.com/Travel/east-coast-earthquake-animals-zoos-reacted-temblor-began/story?id=14371679: 
  11. Aggarwal, Yash P.; Sykes, Lynn R.; Simpson, David W.; Richards, Paul G. (10 February 1975), "Spatial and Temporal Variations in ts/tp and in P Wave Residuals at Blue Mountain Lake, New York: Application to Earthquake Prediction", Journal of Geophysical Research 80 (5): 718–732, doi:10.1029/JB080i005p00718 
  12. Geller, Robert J. (December 1997), "Earthquake prediction: a critical review.", Geophysical Journal International 131 (3): 425–450, doi:10.1111/j.1365-246X.1997.tb06588.x 
  13. Immè, Giuseppina; Morelli, Daniela (2012), "Radon as Earthquake Precursor", in D'Amico, Earthquake Research and Analysis, http://cdn.intechopen.com/pdfs/30707/InTech-Radon_as_earthquake_precursor.pdf 
  14. International Commission on Earthquake Forecasting for Civil Protection (30 May 2011), "Operational Earthquake Forecasting: State of Knowledge and Guidelines for Utilization", Annals of Geophysics 54 (4): 315–391, doi:10.4401/ag-5350, http://www.annalsofgeophysics.eu/index.php/annals/article/download/5350/5371 

Havolalar[tahrir]