Tamaki

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Tamaki — tomatdoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik ut oʻsimliklar turkumi, narkotik oʻsimlik. T.ning 60 dan ortiq turi maʼlum. Yovvoyi holda tropiklarda, Amerika va Avstraliyada yovvoyi turlaridan N. alata va N.sandera oʻsadi. Ikki turi — tamaki (N. tabacum L.) va maxorka (N. rustica) ekiladi. T.ning mavjud agroekotiplari 3 guruhga boʻlinadi: L.) papiros tayyorlanadigan bargi mayda sharqiy T. guruhlari — Kichik Osiyo va Bolqon ya. o.da tarkalgan; 2) Amerika papiros T.lari — Jan. Amerikada ekiladi, baland boʻyli, namga chidamli T.lar; 3) sigara T. guruxlari — Braziliya, Gavana, Sumatra tamakilari. T.ning vatani — Jan. Amerika. Taxm. 1518 y.da Portugaliya va Ispaniyaga keltirilib, dastlab manzarali oʻsimlik sifatida oʻstirilgan, keyin boshka mamlakatlarga chekiladigan, iskaladigan ashyo sifatida tarkalgan. Jahonda asosiy ekin maydonlari 4,75 mln. ga, (1994). Xitoy, AQSH, Hindiston va Braziliya, Bolgariya, Turkiya, Rossiya, Qirgʻiziston, Qozogʻiston, Tojikistonda va b. mamlakatlarda ekiladi. Oʻzbekistonda asosan Samarkand viloyatining Urgut tumanida yetishtiriladi. Ekin mayd. 8,7 ming ga, oʻrtacha hosildorligi 29,2 s/ga (1997).

T. narkotik xom . ashyo olish uchun ekiladi. Poyasi (2 m gacha) tik, gʻovak, oʻzakli. Barglari ketma-ket joylashgan, yaxlit, tuxumsimon, uchi oʻtkir. Gullari ikki jinsli, besh boʻlmali, pushti, qizil yoki oq, oʻzidan changlanadi. Mevasi koʻsakcha, 1000 dona urugʻi vazni 0,050,12 g . Urugʻida 30—35% texnik moy mavjud. Tamaki: gullagan shoxOʻsimligi (asosan chasi va baR™bargi)da nikotin, anabazin, nikotilin va b. alkaloidlari toʻplanadi. T. ekilgach, 40—60 kunda gullaydi, 70—140 kunda pishadi. Sof T.ning quritilgan barglarida 1—4% nikotin, 1% efir moyi, 4—13% uglevodlar, 7—13% kul moddasi, 4—7% smola va b. bor. Issiqsevar oʻsimlik, —1—3° da nobud boʻladi. T. urugʻi 10—12° haroratda unib chiqadi, namga talabchan, sugʻoriladigan sur tuprokli yerlarga ekiladi. 4—8 marta sugʻoriladi. Oʻzbekistonda Amerikan 287S, DyubekOʻzgan9, Dyubek4407, Izmir navlari oʻstiriladi. Parnik va issiqxonalarda yetishtirilgan koʻchati dalaga may oyida keng qatorlab (qator orasi 60—70 sm) ekiladi. Vegetatsiya davri oʻrtacha 100—120 kun. Yetilgan barglari oʻsuv davrida qoʻlda 5—7 marta yigʻib olinadi, ipga tizilib, salqin joyda shamollatiladi, quyosh nurida, maxsus barg quritish binolarida quritiladi. Fermentlash zdlarida barglarga dastlabki ishlov beriladi. Bargidan tamaki sanoati korxonalarida papiros, sigara, sigaret, trubkali T., hidlama T. va b. ishlab chikariladi.

Zararkunandalari: tamaki tripsi, tamaki shirasi, tamaki va kuzgi tunlam, simqurtlar, soxta simqurtlar; kasalliklari: tamaki mozaikasi, ildiz chirishi.

Adabiyot[tahrir]

  • Ab da kar i mov D.T., Xushvaqtov S.X., Umurzoqov E.U. Tamakichilik, T., 1985

Halima Otaboyeva.