Sadriddin Ayniy

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Sadriddin Ayniy

Sadriddin Ayniy (haqiqiy ismi Sadriddin Said-Murodzoda; t. 1878) - 29-dekabr, 1954) yirik tojik yozuvchisi va shoiri, tojik va oʻzbek tillarida ijod qilgan.

Ayniy (taxallusi; asl ismi Sa-driddin Saidmurodzoda) (1878.15.4, Buxoro viloyati, G‘ijduvon tumani — 1954.15.6, Dushanba) — yozuvchi, olim, jamoat arbobi. O‘zbek va tojik tilida yozgan. Tojikiston FA akad. va birinchi prezidenti (1951—54), O‘zbekiston FA faxriy a’zosi (1943), Tojikistonda xiz-mat ko‘rsatgan fan arbobi (1940), filol. fanlari d-ri (1948), prof. (1950). Avval eski maktabda (1884—87), keyin madra-salar: Mir Arab (1890—91), Olimxon (1892—93), Badalbek (1894—96), Hoji Zohid (1896-99), Ko‘kaldosh (1899-1900)da tahsil olgan. Ahmad Donish va ozar-bayjon yozuvchisi Hoja Marog‘iyning hamda jadid ma’rifatparvarlarining asarlari uning dunyoqarashiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. A. Buxoroda yangi usul-dagi maktablar ochadi, ular uchun o‘quv qo‘llanmalar, ommani ilm-ma’rifatga chaqiruvchi she’r va hikoyalardan iborat "Yoshlar tarbiyasi" (1909) darsligini tuzadi. "Yosh buxoroliklar" harakatida faol qatnashadi. 1918—21 y.larda to-jikcha, o‘zbekcha marsh, qo‘shiq va she’rlar yaratadi. "Buxoro jallodlari" (1922) povesti, "Buxoro mangit amirligining tarixi" (1921) asarida Buxoroning ijtimoiy-siyosiy hayoti ifodalangan. "Odina", "Qiz bola yoki Xolida" (1924), "Tojik adabiyotidan namunalar" (1926), "Qul bobo yoki ikki ozod" (1928) kabi qissa, hikoya, ocherklari muhim ahamiyatga ega. A. tojik va o‘zbek adabiyotlarining ming yillik tarixiy taraqqiyotida yeti-shib chiqqan 200 dan ortiq shoir, tarix-chi, olim, tazkiranavislar hayoti va ijo-di haqida ma’lumot beradi. A. 1927-29 y.larda yirik romani "Doxunda"ni to-jik tilida nashr ettirdi. 1934 y.da esa o‘zbek tilida "Qullar" romanini yarat-di. Unda o‘zbek va tojik xalqining yuz yillik hayoti aks etadi. A.ning "Eski maktab" (1935) asarida eski maktabdagi o‘qish va o‘qitish haqida hikoya qilinadi. Yigirmanchi yillarda e’lon qilingan qator hajviy asarlari, "Yana bu qaysi go‘rdan chiqdi", "Puling halol bo‘lsa, tuy qil" (1924), "Mashrab bobo", "E, to‘nim" (1925), "Bilganim yo‘q", "Ken-gash" (1926) kabi o‘zbekcha feletonlari, 242hajviy she’r va maqolalari, ayniqsa, "Sudxo‘rning o‘limi" (1939) hajviy po-vesti yozuvchining mohir satirik ekanli-gini ko‘rsatdi. Muqanna va Temurmalik boshchiligidagi xalq qo‘zg‘olonini aks et-tiruvchi adabiy-tarixiy ocherklar yozdi. U to‘rt qismdan iborat "Esdaliklar"ida (1949—54) Buxoroning o‘tmish hayoti va o‘sha davr ijtimoiy-madaniy muhitini yoritadi. A. adabiyotshunos, tilshunos, sharqshunos olim sifatida "Firdav-siy va uning "Shohnoma"si haqida" (1934), "Kamol Xo‘jandiy", "Shayxur-rais Abu Ali ibn Sino" (1939), "Us tod Rudakiy" (1940), "Shayx Muslihiddin Sa’diy Sheroziy" (1942), "Alisher Na-voiy" (1948), "Zayniddin Vosifiy" (uning "Badoye ul-vaqoye" asari haqida"), "Mirza Abdulqodir Bedil", Muqimiy, G‘afur G‘ulom va Said Nazar haqidagi asarlari o‘zbek va tojik adabiyotshunos-ligi va tanqidchiligida, "Fors va tojik tillari haqida", "Tojik tili" kabi ilmiy ishlari tojik tilshunosligida muhim voqea bo‘ldi. A.ning "Doxunda", "Qullar", "Sudxo‘rning o‘limi" va "Es-daliklar" asarlari xorijiy tillarga tarjima qilingan. O‘zbekiston va Toji-kiston Respublikalaridagi bir qator shahar, tumanlar, qishloqlar, ko‘chalar, maktablar, kutubxonalar, san’at va mada-niyat muassasalari A. nomiga qo‘yilgan. Samarqandda A. yodgorlik uy-muzeyi ochilgan (1967).

Sadriddin Ayniy 1958-yilda chiqarilgan sovet markasida.

Sadriddin Ayniy (Sadriddin Saidmurodov) 1878 yil 15 aprelda Buxoro viloyatining G’ijduvon tumanidagi Soktare qishlog‘ida o‘rtahol dehqon oilasida tug‘ilgan. 1884 - 87 yillarda qishloqdagi boshlang‘ich maktabda, 1890 -1900 yillarda Mir Arab, Olimjon, Badalbek, Hoji Zohid, Ko‘kaldosh madrasalarida tahsil olgan. Unga Ahmad Donishning «Navodir ul-vaqoe», Xoja Marog‘iyning «Ibrohimbekning sayohati» asarlari jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Sadriddinning birinchi g‘azali «Guli surx» («Qizil gul») 1895 yilda yozilgandir. Sadriddin Ayniy Tojikiston Fanlar akademiyasining birinchi prezidenti, O’zbekiston Fanlar akademiyasining faxriy a’zosi, tojik va o‘zbek adabiyotining buyuk namoyandasi, zullisonayn ijodkordir. Adibning asarlari o‘zbek tilida 8 jildda bosilib chiqqan. Sadriddin Ayniyning xasislik ramzi bo‘lgan qahramoni «Sudxo‘rning o‘limi» asaridagi Qori Ishkambadir. Adib 1954 yil 15 iyulda Dushanbe shahrida vafot etgan.

Sadriddin Ayniy Behbudiy o‘limiga bag‘ishlagan marsiyasida

«Saning tarixi davroning, saning osori urfoning,
Saning noming, saning shoning jahon qoldiqcha qolmasmu?
Vatan avlodi yod etdi, sani hurmatda shod etdi,
Va lekin intiqomingni ololurmi, ololmasmu?» - deb yozgan.

Asarlari[tahrir]

«Esdaliklar» (tarjimai hol asari), «Tahsibus - sibyon» («Pok bola»), «Yoshlar tarbiyasi» (1909) darsligi, «Buxoro jallodlari» (1922), «Odina» (1924), «Qulbobo yoki ikki ozod» (1928), «Yetim» (1940), «Sudxo‘rning » (1939), «Eski maktab» (1935) kabi qissalar, «Doxunda» (1930), «Qullar» (1934) kabi romanlar, «Tojik adabiyotidan namunalar» (1926), «Qiz bola yoki Xolida» (1924), «Alisher Navoiy», «Ustod Ro‘dakiy» kabi ilmiy tadqiqotlari va boshq.

Tojik sho’ro adabiyotining asoschisi, sho’ro davri o’zbek milliy adabiyotining shakllapishiga ulkan hissa qo’shgan atoqli adib, zakovatli olim, donishmand ustod va fidokor jamoat arbobi Sadriddin Ayniy Buxoro amirligiga qarashli G’ijduvon tumanining Soktare qishlog’ida 1878 yilning 15 aprelida dunyoga keldi.

Havolalar[tahrir]

Manbalar[tahrir]

  • 1-8-jildlar, T., 1963-1967.

Adabiyotlar[tahrir]

  • Hasanov M., Ayniy chamani, T., 1978.
  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil