Nay

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
1669-yil yil chizilgan bu rasmda nay chalayotgan ayol tasvirlangan.

Nay — puflab chalinadigan musiqa asbobi. Sharq mamlakatlarida, xususan Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan. Nayning ikki xili bor: boʻylamasiga ushlab chalinadigan nay (choʻpon nay) va yonlamasiga ushlab chalinadigan nay. Yonlamasiga ushlab chalinadigan naylar turi yetakchi hisoblanadi. Nayning eng qadimiy turi choʻpon naydir.

Nay yogʻochdan, misdan yasaladi. Nayning uzunligi 45-52 sm, diametri 20-30 mm boʻladi. Turkiyada tarqalagan nay oʻzbek nayidan kattaroq boʻladi. Nay kanalining bir uchu bekilgan boʻladi. Oʻsha yopiq tomonga yaqin joyida puflash uchun teshik boʻladi. Bu teshikning pastrogʻida qoʻl bilan berkitib-ochiladigan 6 ta teshik boʻladi. Shu teshiklarni barmoqlar bilan chala yoki toʻla bosib va puflash kuchini oʻzgartirib 2,5 oktava diapazondagi tovushqator hosil qilish mumkin. Barmoq bilan berkitiladigan teshiklarning qarama-qarshi tomonida tovushlar muvozanatini saqlashga yordam beradigan 2 yoki 3 ta teshik ham boʻladi.

Anʼanaviy oʻzbek va tojik cholgʻu ansambllari tarkibida nay yetakchi sozlardandir. Kuy boshlanadigan pardaga bogʻliq holda nayga moslab boshqa asboblar sozlangan. Shuning uchun naydagi barmoqchalgʻich teshikchalar berkitilish soniga qarab milliy sozandalar orasida „besh qoʻl“, „toʻrt qoʻl“, „uch qoʻl“ deb nomlanuvchi sozlash turlari qoʻllangan.

Hozirda nay asbobining oʻrni yakkanavoz va joʻrnavoz soz sifatida yanada kengaydi, undan xalq cholgʻu ansambllari va orkestrlarida foydalanishning yangicha usullari yuzaga keldi.

Havolalar[tahrir]