Karl Marx

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Karl Marks
Karl Marx 001.jpg
Tavallud sanasi: 5-may, 1818-yil(1818-05-05)
Tavallud joyi: Trier, Prussiya
Vafot sanasi: 14-mart, 1883-yil(1883-03-14)
(64 yoshda)
Vafot joyi: London, Buyuk Britaniya

MARKS (Marx) Karl (1818. 5.5, Trir — 1883.14.3, London) — nemis faylasufi, iqtisodchi, jamiyatshunos, marksizm asoschisi. Advokat oilasida tugʻildi. 1835—41 y.larda Bonn va Berlin untlarining yuridik f-tlarida oʻqidi. Falsafiy qarashlari yosh gegelchilar taʼsirida shakllandi. 1842 y. "Reyn gazetasi" (Kyoln)ga muharrirlik qildi. 1843 y. Parijga koʻchib keldi. Bu yerda F. Engels bilan doʻstlashdi (1844) va u bilan birgalikda yozgan "Muqaddas oila" asari (1845) tuzumni oʻzgartirishga shaylangan proletariatning nazariya va taktikasiga bagʻishlandi.

Prussiya hukumatining tazyiqi tufayli Parijdan chiqarib yuborilgach, Bryusselga keldi. Bu yerda Engels bilan hamkorlikda yaratgan "Nemis mafkurasi" (1845—46) asarida dialektik va tarixiy materializmning asosiy qoidalari bayon etilgan.

M.ning "Falsafa qashshoqligi" (1847) asarida esa tarixiy materializm va proletar siyosiy iqtisodi asoslari yoritilgan. "Kommunistlar uyushmasi" xalqaro tashkilotining ishida faol qatnashgan M. va Engels bu tashkilotning dasturi — "Kommunistik partiya manifesti"ni yozdilar (1848). Fransiyada 1848 y. inqilobi boshlangandan keyin Belgiya hukumati M.ni qamoqqa oldi va mamlakatdan chiqarib yubordi. M. Parijga kelib, Kommunistlar uyushmasining yangi MKni tuzdi. Apr.da M. va Engels Kyolnga joʻnadilar, bu yerda M. "Yangi Reyn gazetasi"ga bosh muharrir boʻldi. 1849 y. mayida Prussiya hukumati M.ni badargʻa qilib, gazetani yopdi. M. 1849 y. avg .da Londonga koʻchib bordi va umrining oxirigacha oʻsha yerda yashadi. Bu yerda Engelsning moddiy yordami bilan nazariyotchilik va jamoatchilik faoli-yatini davom ettirdi.

M. 1- Internatsional (1864—76)ning tashkilotchisi va yetakchisi edi. 1867 y. M. ning asosiy asari "Kapital" (1jildi) bosilib chikdi; M. uning key-ingi jildlarini tugata olmadi. Ularni Engels nashrga tayyorladi (2jild, 1885; 3jild, 1894). Bu asar marksizm iqtisodiyoti va sinfiy kurash nazariyasiga oid asosiy kitob hisoblanadi. M.ning boshqa asarlari: "Lui Bonapartning oʻn sakkizinchi bryumeri" (1852), "Siyosiy iqtisod tanqidiga doyr" (1859), "Fransiyada fuqarolar urushi" (1871), "Gota dasturini tanqid" (1875).[1]


Karl Heinrich Marx (talaffuzi: Karl Haynrix Marks; 5-may, 1818 Trier, Prussia – 14-mart, 1883 London, Buyuk Britaniya) — nemis faylasufi, tarixchisi, iqtisodchisi, sotsiologi, siyosiy jurnalisti va sotsial inqilobchisi. Uning gʻoyalari ommaviy fanlar yaratilishida va sotsialistik harakatning rivojlanishida muhim oʻringa ega boʻlgan. Marks falsafada dialektik va tarixiy materializm, iqtisotda qoʻshimcha narx nazariyasi, siyosatda sinflar kurashi nazariyasining muallifidir. U hayoti davomida koʻplab asarlar yaratgan, ulardan eng taniqlilari — «Kommunistik partiya manifesti» va «Kapital».

Biografiya[tahrir]

Marks tug'ilgan uy

Yoshlik davri[tahrir]

Karl Marks Trier shahridagi advokat Geynrix Marks (joʻxit) oilasida 3-chi farzand bo'lib dunyoga keldi. Tug'ilgan uyi (hozirda muzey) Trier shahrining Bryukkergasse/Brückergasse, 669 manzilida joylashgan. 1819-yilda Marksning oilasi Simyonshtrasse/Simeonstraße, 8 manziliga ko'chib o'tadi.

1830-35 yillar davomida Marks Trier shahridagi gimnaziyada tahsil oladi.

17 yoshida gimnaziyani tamomlab,avval Bonn Universitetida, so'ng Berlin Universitetida tahsil oladi. Universitetda yuridik fanlarini o'rganadi, biroq keyinchalik tarix va falsafaga qiziqishi kuchayadi.

1836-yilda Jenni fon Vestfalen (Jenny von Westphalen 1814 - 1881) bilan unashtiriladi.Keyinchalik unga uylanadi.

1841 - 1883[tahrir]

1841yilda Universitetni tamomlagach, Marks Bonn shaxriga ko'chib o'tadi.

1842-43 yillarda Marks "Rheinisehe Zeitung" gazetasida jurnalist va muhbir bo'lib ishlaydi. 1843-yilda gazeta o'z faoliyatini tamomlaydi, oqibatda Marks ham ishdan bo'shaydi. Shu yili u Jenni fon Vestfalen honimga uylanadi va yosh oila Parijga ko'chib o'tadi.

Parijda u Geine va Engels bilan tanishadi. Umrining ohirigacha shu insonlar bilan do'st va hamkasaba bo'lib yashaydi. Marksning ishchilar sinfining sharoitiga e'tibor qaratishiga ham Engels sababchi bo'lgan.

1849-yilda Marks Londonga ko'chib o'tadi. 1864-yilda Marks "Halqaro ishchilar assotsiatsiasini" tashkil etdi. 1867-yilda "Kapital" ning 1chi tomi nashr qilinadi. Karl Marks 1883-yilda London shaxrida 64 yoshida vafot etgan. Londondagi Hengeyst mozoriga davn etilgan.

"Kapital"ning keyingi tomlari Engels tomonidan nashr qilinadi.

Asosiy g'oyalari[tahrir]

Ilmiy ishlari[tahrir]

Marks haqida[tahrir]

Bolalari[tahrir]

Xotirlash[tahrir]

Adabiyot[tahrir]

  • Saitxodjayev H.B. Sotsiologiya: Ma’ruzalar kursi. – T.: O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2008. – 169 b.

Havolalar[tahrir]

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil