Gitara

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Gitara
Guitar 1.jpg
"Amazonia" nusxali klassik akustik gitara (Braziliyada tayyorlangan).
Torli asbob
Turi Torli asbob
Hornbostel–Sachs klassifikatsiyasi 321.322
(Kompozit xordofon)
Registri
Range guitar.svg
(standart sozlangan gitara)
Oʻxshash asboblar

Gitara — qadimiy va keng tarqalgan torli musiqa asbobi. Odatda oltita torli boʻladi, biroq toʻrt, yetti, oʻn va oʻn ikki torli gitaralar ham mavjud. Gitaralar koʻpincha blues, country, flamenco, rock, va baʼzan pop musiqa janrlarida chalinadi. Ikkita asosiy xili bor: akustik hamda elektrogitara. Akustik gitarada tovush torlar va gitara kosasidan chiqadi. Zamonaviy akustik gitaralarning uch turi bor: klassik gitara, poʻlat torli gitara va archtop (arkali) gitara.

Gitara millatlararo eng ommabop cholgʻulardandir. Juda mayin va yoqimli tovushga ega boʻlgan gitara asosan joʻrnavoz, ansambl hamda yakkanavoz soz sifatida qoʻllaniladi.

Elektrogitaralar 1930-yillarda ixtiro qilindi. Bu gitaralar maxsus kuchaytirgich orqali tovushni oʻzgartira oladi. Ilk elektrogitaralarning qorni kovak boʻlgan. Ammo keyinchalik elektrogitaralarda kichkina, qattiq qorinlar qoʻllanila boshlandi.

Etimologiyasi[tahrir]

"Gitara‘ soʻzining kelib chiqishi quyidagicha deb taxmin qilinadi:

  1. forscha sihtar yoki yunoncha kifara;
  2. lotincha kitara;
  3. arabcha qitara;
  4. ispancha guitarra.

Gitara odatda mediator bilan yoki qoʻl bilan chalinadi. Gitara odatda yogʻochdan yasalib, charm va/yoki lok bilan qoplanadi, torlari esa poʻlat yoki neylondan tayyorlanadi. Baʼzi zamonaviy gitaralar turli xil polikarbonatlardan yasaladi.

Tarixi[tahrir]

Torlari barmoq bilan chalinadigan musiqa asboblari bundan kamida 5 ming yil avval ham maʼlum boʻlgan. Hozirgi koʻrinishdagi olti torli gitara Ispaniyada paydo boʻlgan bo‘lsada, unga oʻxshash asboblar (tor, tanbur, ud, dutor, setor kabi) undan oldin Oʻrta Osiyo va Hindistonda tarqalgan.

Gitara 13-asrdan boshlab Ispaniyada mashhur boʻlgan. 17-asrdan Italiya va boshqa Yevropa mamlakatlarida hamda Amerikada keng tarqalgan. Dastlab 4-5 juft torli gitaralar ishlatilgan. 18-asrning 2-yarmidan 6 torli gitara mashhur boʻlgan.

20-asrda „gavay gitarasi“ (tizzaga qoʻyib maxsus plektr bilan chalinadi), jazz gitarasi, elektrogitara, bass gitaralar paydo boʻldi. Elektrogitaralar 1930-yillarda ixtiro qilindi. Bu gitaralar maxsus kuchaytirgich orqali tovushni oʻzgartira oladi. Ilk elektrogitaralrning qorni kovak boʻlgan. Ammo keyinchalik elektrogitaralarda kichkina, qattiq qorinlar qoʻllanila boshlandi.

Tuzilishi va qismlari[tahrir]

Acoustic guitar parts.png Electric guitar parts.jpg
  1. Bosh
  2. Kichik xarak
  3. Quloqlar
  4. Pardalar
  5. Dasta ichidan oʻtkazilgan sterjen
  6. Bezaklar
  7. Dasta
  8. Ulangan joy, „poshna“ (akustik gitarada); „bo‘yin“ (elektrogitarada)
  9. Qorin
  10. Ovoz oluvchi
  11. Elektron qismlar
  12. Ko‘prik
  13. Mediatordan saqlagich
  14. Orqa qism
  15. Qopqoq
  16. Qorinning yonlari
  17. Ovoz teshigi
  18. Simlar
  19. Xarak
  20. Dastaning parda qoʻyilgan qismi

Chapaqay chaluvchilar uchun gitaralar teskari qilib tayyorlanadi. Odatda faol qo‘l torlarni chertish uchun ishlatiladi. Bu degani ko‘pchilik odam o‘ng qo‘li bilan simlarni chaladi. Sababi musiqaning dinamikasi va rang-barangligi torni chalgan qo‘lga bog‘liq. Ikkinchi qo‘lning vazifasi bo‘lsa torlarni kerakli pardalarda bosishdan iboratdir. Skripka kabi asboblarni chalishda ham yoy o‘ng qo‘l bilan ushlanadi.

Turli xil chapaqay gitarachilar turli xil gitaralarni chalishadi. Baʼzi chapaqay gitarachilar oddiy gitaraning shunchaki aksini chalishadi: simlarning ketma-ketligini o‘zgartirishmaydi, yaʼni ularning gitaralarida yo‘g‘on simlar yuqorida va ingichka simlar pastda bo‘ladi. Nirvana guruhining qo‘shiqchisi Kurt Cobainning gitarasi shunaqa bo‘lgan. Baʼzi chapaqay gitarachilar bo‘lsa oddiy o‘ng gitara simlari ketma-ketligini teskari qilib oʻzgartitib chalishadi. Yana boshqa chapaqay gitarachilar bo‘lsa oʻng gitaraning gʻirt teskarisini, yaʼni ham gitaraning oʻzi, ham simlar ketma-ketligi teskari gitaralarni chalishadi. Jimi Hendrixning gitarasi shunaqa boʻlgan. Baʼzi chapaqay gitarachilar boʻlsa oddiy oʻng gitarani chalaverishadi.

Sozlash[tahrir]

Gitarachilar odatda nota va akkordlarning lotincha nomlarini qo‘llanishadi. Oʻzbek tiliga notalarning nomlanishi rus tilidan kirib kelgan. Oʻzbekcha va lotincha notalarning nomlanishi quyidagichadir:

  • Do — C
  • Re — D
  • Mi — E
  • Fa — F
  • Sol — G
  • Lya — A
  • Si — H/B

Gitarani turli xil qilib sozlash mumkin. Eng keng tarqalgan sozlash „standart sozlash“ deb ataladi. Bu sozlashda simlar eng yo‘g‘on simdan eng ingichka simga qarab quyidagicha qilib sozlanadi: E, A, D, G, B, E. Oltala simni ochiq chalgandagi akkord Em7/add11 akkordidir.

Quyidagi jadvalda standart sozlangan gitarani ochiq chalgandan 12-pardagacha chalganda chiqadigan ovoz balandliklarining nomlari koʻrsatilgan (b — bemol, # — diyez):

Guitar Pitch Table.JPG

Gitara aksesuarlari[tahrir]

Kapo[tahrir]

Kapo (italyancha capo tasto (bosh toʻxtatgichi) jumlasidan olingan) ochiq simlarning ovoz balandligini oʻzgartirish uchun qoʻllaniladi. Kapolarda odatda prujina boʻladi va ular gitaraning simlarini siqib qoʻyish uchun qoʻllaniladi. Gitaraning tonini yarim ton koʻtarish uchun kapo birinchi pardaning ustiga qoʻyiladi. Bir ton koʻtarish uchun esa ikkinchi pardaga qoʻyiladi va hokazo. Kapo akkord chalishni osonlashtiradi.

Mediator[tahrir]

Turli xil gitara mediatorlari

Mediator (inglizcha guitar pick yoki plectrum) biror qattiq materialning kichik boʻlakchasidir. Mediator odatda koʻrsatgich va bosh panja oʻrtasida ushlanadi va simlarni chalish uchun qoʻllaniladi. Oʻzbek asboblaridan rubob ham mediator bilan chalinadi. Klassik gitarachilar odatda panjalari bilan chalishadi. Mediator asosan poʻlat simli va elektrogitaralarni chalish uchun qoʻllaniladi.

Mediatorlar asosan plastmassadan yasaladi. Ammo suyak, toshbaqa kosasi va yogʻochdan yasalgan turlari ham mavjud. Ilk mediatorlar toshbaqa kosasidan yasalgan. Keyinchalik toshbaqalarning soni kamaygani uchun ulardan mediator yoki boshqa narsa yasash taqiqlangan. Hozirgi kunda taqiqdan avval toshbaqa kosasidan yasalgan mediatorlar juda qadrlanadi.

Mediatorlarning shakli va oʻlchami har xil boʻladi. Jazz uchun ishlatiladigan mediatorlar kichik boʻladi. Bas gitara mediatorlari boʻlsa katta boʻladi. Mediator qalinligiga qarab ishlatiladi. 0,2 mm dan 0,5 mm gacha boʻlgan yupqa mediatorlar odatda ritm chalish uchun ishlatiladi. 0,7 mm dan 1,5 mm yoki undan ham qalin boʻlgan mediatorlar esa solo chalish uchun qoʻllaniladi.

Shuningdek qarang[tahrir]

Gitara koʻpincha jonli konsertlarda ishlatiladi.

Havolalar[tahrir]