Gayana

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Gayana
Gayana davlat bayrogʻi   Gayana davlat gerbi
Bayroq Gerb
Shior: One people, one nation, one destiny
Madhiya: Dear Land of Guyana, of Rivers and Plains
Gayana Xaritasi
Poytaxt Jorjtaun
Rasmiy til(lar)
Hukumat Yarim-Prezidentlik Davlat
 •  Prezident   Bharrat Jagdeo
 •  Bosh Vazir   Sam Hinds
Mustaqillik   Birlashgan Qirollikdan
 •  Sana   26-may, 1966
Maydon  
 • Butun 214,970 km² (83-)
 • Suv (%)
Aholi  
 • 2002 roʻyxat 765,283 (161- oʻrin)
 • Zichlik 3/km²
YaIM (XQT) 2005- yil roʻyxati
 • Butun AQSh$2,895 mil. (172-)
 • Jon boshiga AQSh$3,783
Pul birligi Gayana dollari (GYD)
Vaqt Mintaqasi (UTC)
 • Yoz (DST)
Qisqartma GY
Internet domen .gy
Telefon prefiksi +592


Gayana (Guyana), Gayana Kooperativ Respublikasi (Cooperative Republic of Guyana) — Jan. Amerikaning shim.-sharqidagi davlat. Mayd. 215 ming km2. Aholisi 900 ming kishi (1997). Poytaxti — Jorjtaun sh. Maʼmuriy jihatdan 10 okrugga boʻlinadi.


Davlat tuzumi[tahrir]

G.— Hamdoʻstlik tarkibidagi respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1978 y. iyuddagi referendumda qabul qilingan va 1980 y. 6 oktyabrdan kuchga kirgan. Davlat va hukumat boshligʻi — prezident. U umumiy toʻgri ovoz berish yoʻli b-n 5 y. muddatta saylanadi. Konun chiqaruvchi hokimiyatni bir palatali parlament — Millat majlisi amalga oshiradi. Ijroiya hokimiyat prezident va bosh vazir boshchiligidagi vazirlar mahkamasi ixtiyorida. Vazirlar mahkamasi Millat majlisi oldida javobgardir.

Tabnatya. Atlantika sohili pastlik boʻlgani uchun dengiz toʻlqini paytida qirgʻoqdagi yerlarni suv bosadi. Shim. va shim.-sharqi botqoq bosgan payettekislikdan, markazi va jan.

Gviana yassitogʻligidan iborat (Ro-rayma togʻi bal. 2772 m). G.da oltin, niobiy (kolumbit), marganes, olmos, boksit konlari bor. Iqlimi subekvatorial, issiq va sernam. Oʻrtacha oylik t-ra Jorjtaunda 26—28°, yillik yogʻin 2230 mm. Daryolari koʻp. Yiriklari — Essekibo va Koranteyn. Hududining 85% ga yaqini doimiy yashil nam oʻrmonlar b-n qoplangan. Shim.gʻarb, shim. va shim.-sharqda savannalar. Kayetur milliy bogʻi tashki l etilgan.

Aholisining 54% hindistonliklar, 36% afrikaliklar. Negrlar, duragaylar, mulatlar, xitoylar, indeyslar ham yashaidi. Davlat tili — ingliz tili. Diniy eʼtiqodiga koʻra koʻpchilik aholi protestantlar boʻlib, katoliklar, musulmonlar, hindular ham bor. Shahar aholisi — 31%. Yirik shaharlari: Jorjtaun, Bartika va b.


Tarixi[tahrir]

Qadimda G. hududida indeyslar yashagan. G.ni birinchi boʻlib ispanlar kashf etgan (1499). 16-a. oxirlarida inglizlar G. qirgʻoqlariga kelganlar. Keyinroq golland savdogarlari Essekibo, Demerara va Berbis daryolari boʻyiga kelib joylashib, bu yerlarni oʻzlashtira boshladilar. Ular Afrikadan keltirilgan negr qullar yordamida plantatsiya xoʻjaliklari barpo etdilar. 18-a. oxiri — 19-a. boshlarida G.ga egalik qilish uchun Buyuk Britaniya, Gollandiya va Fransiya oʻrtasida kurash boʻlib turdi. 1814 y.gi Angliya-Gollandiya sulhiga binoan G. Buyuk Britaniya ixtiyoriga oʻtdi va 1831 y.dan Britaniya Gvianasi deb ataladigan boʻldi. 1834 y.da quldorlik bekor qilindi. 1838 y.dan boshqa mamlakatlardan, ayniqsa Hindiston va Xitoydan arzon ish kuchi keltiriddi. G. aholisi milliy-ozodlik uchun kurashdi. Bu kurash 2-jahon urushidan keyin keskin tuye oldi. 1953 y.da Britaniya Gvianasi mehnatkashlari ichki oʻzini oʻzi boshqarishni kengaytirishga erishdi. 1966 y. 26 mayda Britaniya Gvianasi mustaqil davlat deb eʼlon qilindi va u G. deb nomlandi. 1970 y.dan G.— respublika. Oʻsha yildan BMT aʼzosi. 1992 y. 8 yanvarda OʻzR suverenitetini tan olgan. Milliy bayrami: Respublika kuni -23fev. (1970).

Siyosiy partiyalari va kasaba uyushmasi. Xalq taraqqiyparvar partiyasi, hukmron partiya, 1950 y. tuzilgan; Xalq milliy kongressi, muxolifatdagi partiya, 1955 y. tashkil etilgan; "Birlashgan kuch", muxolifatdagi partiya, 1960 y. tuzilgan; Mehnatkashlar ittifoqi, muxolifatdagi partiya, 1977 y. tashkil etilgan. G. kasaba uyushmalari kongressi, 1940 y. da asos solingan.

Xoʻjalign. Iqgisodiyotining asosi — q.x. va konchilik sanoati. Yalpi ichki mahsulotda q.x. va baliqchilik 40,1% (shu jumladan qand-shakar i.ch. 28,4%), sanoat 16,1% (shu jumladan konchilik 11,7%)ni tashkil etadi. Okean sohilida, Demerara va Berbis daryolari vodiylarida dehqonchilik qilinadi. Asosiy ekinlari: shakarqamish va sholi. Kokos palmasi, kofe, kakao, sitrus mevalari, ananas, maniok, batat va b. ham yetishtiriladi. Qimmatbaho yogʻoch tayyorlanadi. Yaylovlarda koʻproq koramol boqiladi. Daryo va dengizlarda baliq ovlanadi.

Sanoatidagi rivojlanish foydali qazilmalar, avvalo boksit, shuningdek oltin, olmos, marganes qazib olish b-n bogʻliq. Iqgisodiyotning asosiy tarmoqlari davlat nazoratiga olingan. Elektr energetikada issiqlik elektr st-yalari ustun. Bir yilda 219 mln. kVtsoat elektr energiyasi hosil qilinadi. I.ch. sanoati zaif rivojlangan. Asosiy tarmoqlari: qand-shakar, pivo, tamaki, yogʻochsozlik. G. romi jahonga mashhur. T.y. uz. — 88 km, avtomobil yoʻllari uz.— 7,2 ming km. Asosiy portlari: Jorjtaun, Nyu-Amsterdam. Chetga qand-shakar, boksit, sholi, olmos, rom, yogoch-taxta, oziq-ovqat mahsulotlari, alyuminiy oksidi chiqaradi. Chetdan turli mashinalar, neft mahsulotlari, transport vositalari, qurilish materiallari, sut mahsulotlari, un va gazlama oladi. Buyuk Britaniya, AQSH, Kanada b-n savdo qila-di. Pul birligi — G. dollari.

Madaniyati. 6—14 yoshdagi bolalar uchun majburiy oʻqish yoʻlga qoʻyilgan. Taʼlimning hamma turlari — bepul. 6 y.lik boshlangʻich, 7 y.lik oʻrta maktablar, hunar-texnika bilim yurtlari, 2 kollej bor. Oʻqituvchilar Jorjtaundagi ped. kollejida va 2 oʻquv markazida tayyorlanadi. Ilmiy markazlari: G. jamiyati, Amerika axborot markazi, G. xalqaro munosabatlar in-ti va b. Jorjtaun universiteti, Milliy kutubxona, G. muzeyi mavjud. G.da nashr etiladigan yirik gaz. va jur.

lar: "Voys of leybor" ("Mehnat sadosi", gaz., 1980 y.dan), "Gayana kronikl" ("Gayana axboroti, kundalik gaz., 1881 y.dan), "Mirror" ("Koʻzgu", haftalik gaz., 1962 y.dan), "Nyu neyshn" ("Yangi millat", haftalik gaz., 1955 y.dan), "Sander" ("Momaqaldiroq", har chorakda chiqadigan jur., 1950 y.dan), "Sandi kronikl" ("Yakshanba axboroti", haftanoma, 1881 y.dan). G. ijtimoiy aloqalar agentligi hukumat axborot xizmati boʻlib, u 1989 y.da tuzilgan. "Gayana brodkasting korporeyshn" hukumat radioeshittirish xizmati 1979 y.da tashkil etilgan. "Gayana televijn" hukumat telexizmati 1993 y.da tuzilgan.

Adabiyoti ingliz tilida. Folklor-ni G. tub joy aholisi — indeyslar yaratgan, keyinchalik shakarqamish plantatsiyalarida ishlatish uchun keltirilgan negrlar va hindlar ham bu jarayonga qoʻshilgan. Yozma adabiyot 19-a.da paydo boʻldi: "Kolonist" taxallusli muallifning "Demeraradagi tungi oʻylar" lirik sheʼrlar toʻplami, qullikdan faryod chekkan S. Oliveraning sheʼrlari, T. Donning "Moʻminlarning qalb izhori" toʻplami va b. A. Seymur "Gviana ustida bulut" dostonida asosiy tarixiy davrlarni tasvirlagan. Milliy ozodlik kurashi kuchaygan paytda M. Karterning joʻshqin sheʼriyati katta ahamiyat kasb etdi. Keyingi vaqtlarda nasr rivojlanmoqda.

Mustamlaka davrining qiyinchiliklariga qaramay, professional sanʼat rivojlandi, u indeys va negr anʼanalarini oʻzida mujassamlashtirdi. Yogʻoch oʻymakorligi, naqshinkorlik, ramziy tasvirlar namunalari mavjud. G.dagi meʼmoriy inshootlar asosan yogʻochdan yasalgan boʻlib, ularning uslubi har xil (ispancha, gollandcha, inglizcha uslublar taʼsiri seziladi). Turar joylar, odatga kura, baland gʻishtin tirgaklar ustiga kebracho, bambuk, palma yogʻochlaridan bir qavatli qilib qurilgan. Jorjtaunda dunyodagi eng katta yogoch cherkov (meʼmori A. Blomfild) savlat toʻkib turibdi. 1945 y.dan soʻng mamlakat poytaxtida zamonaviy binolar qurildi.[1]

Gayana poytaxti — Jorjtaun shahri. BMT aʼzosi

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil