Fayzulla Xoʻjayev

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Fayzullo Ubaydulloyevich Xojayev.JPG

Fayzulla Ubaydullayevich Xoʻjayev (1896-1937) davlat va siyosat arbobi, Buxoro jadidchiligining faol ishtirokchisi, „Yosh buxoroliklar“ partiyasining rahbarlaridan biri boʻlgan.

Xoʻjayev Fayzulla (1896.1.7, Buxoro — 1938.15.3, Moskva) — davlat va siyosat arbobi. Savdogar oilasida tugʻilgan. Buxoro madrasasida 2 y. tahsil olgach, 1907—12 y.larda Moskvada xususiy maktabda oʻqigan. Buxoroga kaytgach, 1912 y.dan yosh buxoroliklar partiyasining , 1913 y.dan partiya MKning aʼzosi boʻldi. Otasidan meros qolgan katta boylikni yangi usul maktablari ochishga, yosh buxoroliklar siyosiy faoliyatini moddiy qoʻllabquvvatlashga sarfladi. 1917 y.dan boshlab X. va Figprat partiyaning soʻl qanotiga boshchilik qilib, Buxoroda avval konstitutsion monarxiya, soʻngra demokratik respublika tuzish uchun kurashdilar. Yosh buxoroliklar amir tomonidan taʼqib kilingach, X. va uning safdoshlari Buxoroni tark etishga majbur boʻlishdi. X. 1920 y. yanvarda Toshkentda tuzilgan inkilobchi yosh buxoroliklar partiyasi Turkiston Markaziy byurosi raisi, "Uchqun" gaz. muharriri (1920 y. aprel— sent.). 1920 y. 14 sent.

da BXSR hukumati — Xalq Nozirlar Shoʻrosi tuzilib, X. hukumat boshligʻi qilib saylandi. BXSR tashki ishlar noziri (1920—22), harbiy ishlar noziri (1921—24), ichki ishlar noziri (1922), BXSR Mexnat va mudofaa kengashi raisi (1922—24). Shuningdek, Sharkiy Buxoro Inqilobiy harbiy kengashi raisi (1923 — 24), SSSR HarbiyDengiz ishlari xalk, komissarligining Oʻzbekiston SSR boʻyicha rasmiy vakili (1925 y.dan).

X. BXSRning mustaqil ichki va tashki siyosat yuritishiga, iktisodiy islohotlar oʻtkazish va demokratik erkinliklarni joriy kilishga aloxida eʼtibor qaratib, Sovet Rossiyasidan tashqari Eron, Turkiya, Afgʻoniston, Xitoy, Ozarbayjon, XXSR, shuningdek, Germaniya va Yaponiya bilan diplomatik aloqalar o'rnatgan. U talabalarni xorijga junatib oʻqitishning tashabbuskorlaridan biri boʻlgan.Oʻzbekiston SSR Inqilobiy qoʻmitasi (Revkom) — Muvaqqat ishchi-dehqon hukumati raisi (1924 y. noyabr — 1925 y. fevral), OʻzSSR XKS raisi (1925-1937), SSSR MIK raislaridan biri.

X. oʻz faoliyati davomida oʻzbek xalqining iqtisodiy va madaniy ravnaqiga xizmat qiluvchi tadbirlarni amalga oshirishga intildi. U VKP(b) MK Oʻrta Osiyo byurosi va Oʻzbekiston KP MKga nisbatan muxolifat mavqeida turgan "oʻn sakkizlar guruhi" (1925 y. noyabr)ga xayrixoh boʻlgan.. "Quloq"larni sinf sifatida tugatish siyosatini yoqlamagan. Oʻzbekistonda yoppasiga chigit ekilishi paxta yakkahokimligiga olib keladi, deb hisoblagan. Oʻzbekistonda zamonaviy sanoat inshootlari qurilishida tashabbuskor boʻlgan.

X. davlat arbobi, tarixchi va iqtisodchi olim, publitsistjurnalist sifatida boy ilmiy meros qoldirgan. Uning "Buxoro inqilobining tarixiga materiallar" (1926), "Buxorodagi revolyutsiya va Oʻrta Osiyoning milliy chegaralanishi tarixiga doir" (1932) kitoblari, "BXSRdagi iqtisodiy ahvol" (1924), "Yosh buxoroliklar toʻgʻrisida" (1926), "Jadidlar" (1926), "Bosmachilik" (1930) maqolalarida Oʻzbekiston tarixining 20-a. 1 choragidagi jiddiy muammolar koʻrsatilgan. X. 1937 y. 9 iyulda Moskvada qamoqqa olindi. Unta Sovetlarga qarshi "Oʻng trotskiychi blok" faoliyatiga qoʻshilganligi hamda "Milliy ittihod" tashkiloti faoliyatiga rahbarlik qilganlik, "bosmachilik" harakati va qoʻrboshilarni qoʻllabquvvatlaganlik, Fitrat, Choʻlpon, Abdulla Qodiriy va b. oʻzbek ziyolilariga gʻamxoʻrlik koʻrsatganlik kabi ayblar qoʻyidsi va otishga hukm qilindi. Hukm Moskva atrofidagi Butovo qatlgohida ijro etilgan.

1965 y. 6 martda SSSR Oliy sudi harbiy kollegiyasi Xoʻjayevni aybsiz deb topdi va oqladi. Oʻzbekistonda uning 100 yillik yubileyi nishonlandi (1996). X. asarlari va u haqidagi tadkiqotlar nashr etiddi. "Buxoroning jin koʻchalari" (A. Muxtor) qissasi, "Inkilob tongi" (K. Yashin) dramasi, "Men yashashni istayman" (N. Naymov) romanxronikasi va b. asarlar X. faoliyatiga bagʻishlangan. Buxoro universiteti, Buxoro sh.dagi ped. kolleji, Buxoro sh.dagi koʻcha, Toshkentdagi metro bekati, koʻcha, koʻplab shirkat xoʻjaliklari, maktab va mahallalar X. nomi bilan ataladi. Buxoroda haykali bor. BXSRning Qizil yulduz (I darajali) ordeni bilan mukofotlangan (1922)[1].

Hayotiy faoliyati[tahrir]

Fayzulla Xoʻjayev 1896-yili Buxoro Amirligining yirik savdogar oilasida tugʻilgan. U yoshligida eski maktabni bitirib, Buxoro madrasasida oʻqigan. 1907—1912-yillarda F.Xoʻjayev Moskvada shaxsiy oʻqituvchilardan taʼlim olgan. 1913-yildan jadidlar safida faoliyat koʻrsatgan va xalq orasida ma'rifat tarqatish bilan shugʻullangan. 1917-yildan u „Yosh buxoroliklar“ partiyasi tashkilotchilaridan biridir. Buxoro jadidlari soʻl qanotining inqilobiy ruhdagi aʼzolaridan boʻlib, 1920-yilda Buxoro amiri Said Olimxonni taxtdan agʻdarishga harakat qiladi.

1920-yilda Turkistonda muhojirlikda boʻlib, „Yosh buxoroliklar“ partiyasining Turkiston byurosini tashkil qilgan. F.Xoʻjayev tomonidan tuzilgan partiyaning dasturi shariat asosida boʻlib, xalqning milliy anʼanalari va oʻziga xos xususiyatlarini eʼtiborga olgan holda Buxoroda xalq demokratik respublikasini tashkil etishni maqsad qilib qoʻygan edi.

Buxoro amiri taxtdan agʻdarilgach va hokimiyat Yosh buxoroliklar qoʻliga oʻtgandan soʻng, F.Xoʻjayev hukumat rahbari etib saylanadi. Bu lavozimda u mustaqil siyosat olib borishga, Rossiya va xorijiy mamlakatlar bilan teng muloqot qilishga intilgan. 1922-yilda u Germaniyaga chet el savdo kompaniyalari va yirik savdogarlar bilan shartnoma tuzishga borgan.

1925-yilda F.Xoʻjayev O`zbekiston Xalq nozirlari kengashining raisi etib saylandi. U oʻz faoliyatida oʻzbek xalqining iqtisodiy va madaniy ravnaqiga xizmat qiluvchi tadbirlarni amalga oshirishga intildi. F.Xoʻjayev sovet tuzumi tomonidan milliy ziyolilarning faoliyatini cheklash siyosatiga qarshi chiqdi. U uzoq yillar davomida markazning tazyiqi ostida ishlashga majbur boʻldi. 1926-yilda jadidchilik tarixiga bagʻishlangan „Buxoro inqilobi tarixiga materiallar“ kitobi uchun kompartiya tomonidan qattiq taʼqibga olindi.

F.Xoʻjayev hukumat rahbari sifatida Oʻzbekistonning xalq xoʻjaligi (paxtachilik, irrigatsiya, kapital qurilish, chorvachilik)ni rivojiantirishga, maorif va madaniyatni ravnaq toptirishga harakat qildi, biroq yangicha tusdagi mustamlaka sharoitida bu intilishlarning befoyda ekanini keyinroq anglab yetdi.

F.Xoʻjayev 1937-yilda qatagʻon qilindi va 1938-yil 13-martda[2] oʻlimga mahkum etildi. Qabrining qayerdaligi nomaʼlum.

Manbalar[tahrir]

  • Izbrannie trudi, t. 1—3, T., 1970— 73;
  • Tanlangan asarlar, 1—3j.lar, T., 1976— 80;
  1. Qahramon Rajabov. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  2. Hrono.ru:Uchinchi Moskva jarayoni stenogrammasi

Adabiyot[tahrir]

  • Politicheskaya jizn russkix musulman do fevralskoy revolyutsii, Oksford, 1987;
  • Fayzulla Xoʻjayev hayoti va faoliyati haqida yangi mulohazalar, T., 1997;
  • Fayzulla Xodjayev. 100 let, Navoi, 1996;
  • Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2kitob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida], T., 2000;
  • Eshonov O. E., Fayzulla Xoʻjayev, T., 1973;
  • Hasanov M., Fayzulla Xoʻjayev, T., 1990;
  • Baqoyev M., Fayzulla Xoʻjayevjurnalist va publitsist, T., 1992;
  • Rajabov K,., Buxoroga qizil armiya bosqini va unga qarshi kurash, T., 2002.