Dante Alighieri

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Dante Alighieri
Dante alighieri.jpg
Tavallud sanasi: 14-may, 1265-yil(1265-05-14)
Tavallud joyi: Florensiya
Vafot sanasi: 13-noyabr, 1321-yil(1321-11-13)
(56 yoshda)
Fuqarolik: Italiya bayrogʻi Italiya
Kasb:
Faoliyat: Davlat arbobi, shoir, til nazariychisi

Dante Aligyeri (Dante Alighieri) (1265.5, Florensiya - 1321.14.9, Ravenna) — italyan shoiri. Qad. dvoryan naslidan. Dastlabki "Yangi hayot" (1292) asari sevgilisi Beatrichega bagʻishlangan sonetlardan va nasriy lavhalardan iborat. 90-y. lar oxirida hukmron gvelflar partiyasi "oqlar" va "qoralar"ga ajralib chiqqach, Florensiyada hokimiyat "qoralar" qoʻliga oʻtadi. Oʻsha paytda Rimda boʻlgan "oqlar" vakili D.ning mol-mulki musodara etilib, oʻzi oʻlimga hukm etiladi. Shundan keyin D. Florensiyadan chiqib ketadi (1302) va umrining oxirigacha darbadarlikda yashaydi, siyosat b-n shugʻullanmaydi. D. falsafiy ruxdagi "Bazm" (1308), "Monarxiya haqida" (1313), "Yer va suv haqida" (1320) risolalarida gumanistik qarashlarni ilgari suradi, davrning muhim ijtimoiyaxloqiy muammolariga javob izlaydi. Jumladan, "Monarxiya haqida" asarida D. butun jaxrn monarxiyasini yer yuzidagi odamlarning farovonligini taʼminlaydigan adolatli davlat shakli sifatida himoya qiladi.

"Komediya" D. ijodining choʻqqisidir (1307—21). Keyinroq bu doston "Ilohiy komediya" deb ham yuritilgan. D. vafotidan soʻng qoʻshilgan "ilohiy" soʻzi shoir ijodi muxlislari tomonidan asarning badiiy jihatdan yuksakligini ifodalash uchun qoʻllanilgan. Doston 3 qism ("Doʻzax", "Aʼrof", "Jannat") dan iborat. Har bir qismda 33 ta qoʻshiq bor. Doston D.ning shoir Vergiliy yetakchiligida u dunyoga sayohati tarzida yozilgan. Bu shakl Sharq obidasi "Merojnoma" syujetini eslatadi. "Komediya" anʼanaviy diniy syujet asosida boʻlsada, undagi gumanizm magʻzini real dunyodagi insonlar hayoti tashkil etadi. D. asarda insoniyat tarixining turli davrlarida yashagan kishilarning murakkab falsafiy qarashlariga munosabatini bildiradi. "Komediya"ning "Doʻzax" qismidagi 4-qoʻshiqda jahonning buyuk donishmandlari Demokrit, Fales, Geraklit, Evklid, Ptolemey, Gippokratlar qatorida Sharqning ulugʻ mutafakkirlari Ibn Sino va Ibn Rushdlar tilga olinadi. Qoʻshiqda qad. Turon podshosining qizi, afsonaviy baliq tanli sarkarda ayol Semiramida, Misr malikasi Kleopatra faoliyatiga munosabat bildiriladi. "Aʼrof"da massagetlar malikasi Toʻmaris qaxramonligi tasvirlangan. "Ilohiy komediya" badiiy yuksak boʻlishi b-n birga, kishilik jamiyati taraqqiyotida yigʻilgan bilimlarning boy xazinasidir. D. Sharq va Gʻarb tafakkuri mevalarini omuxta etgan. Muallif Sharq donishmandlari Ibn Sino, Ahmad Fargʻoniy, Abu Mashʼar, Muhammad Xorazmiy va b.ning asarlaridan foydalangan.

D. italyan adabiy tilining yaratuvchisi hisoblanadi. Uning dostoni uslubida oddiy xalq tili oliy tabaqa kishilari tiliga xos tantanavorlik, rangbaranglik va dramatizm b-n uygʻunlashib ketgan. D. oʻz davridagi ijodkorlardan farqli oʻlaroq butun italyan millati nomidan gapirib, uning asriy orzu-armonlarini ifodalagan. Shuning uchun ham uni oʻrta asrning soʻnggi shoiri va ayni paytda, yangi davrning birinchi shoiri, deyishadi. D. ijodi italyan adabiyoti va butun Yevropa madaniyati taraqqiyotiga katta taʼsir koʻrsatdi. Shoir ijodi adabiyotshunos olimlar tomonidan keng tadqiq etilgan. D. asarlari jahon xalqlarining koʻpgina tillariga tarjima qilingan. "Ilohiy komediya" dostonining "Doʻzax" qismi oʻzbek tilida Abdulla Oripov tarjimasida nashr etilgan (1978).

Manbalar[tahrir]

  • Bojestvennaya komediya, M., 1961.

Adabiyot[tahrir]

  • Golenishev-Kutuzov I ., Tvorchestvo Dante i mirovaya literatura, M., 1971; Komilov N., Ibn Sino va Dante, T., 1983; Sulaymonova F., Sharq va Gʻarb, T., 1997; Komilov N., Tafakkur karvonlari, T., 1999.

Najmiddin Komilov.[1]

Dante 1450-yil freskasida. (Uffizi galereyasi)

Dante Alighieri (Dante Aligyeri) (1265— 13/14 sentabr 1321) — italyan shoiri. Kech oʻrta asrlar madaniyatining sintezi berilgan "Komediyaning" yaratuvchisi (keyinchalik Boccaccio unga "Ilohiy" epitetini beradi).

Ijodi[tahrir]

  • 13061321 Ilohiy komediya — Divina Commedia (it.):
  • 13041307 Convivio (it.) Bazm
  • 13041306 De vulgari eloquentia libri duo (lot.) Xalq soʻzamolligi haqida, traktat (Dubia)
  • Egloghe (lot.) Ekloglar
  • Epistulae (lot.) Nomalar
  • Il fiore (it.) Gul, Roza haqidagi Roman (Roman de la Rose) ga asoslangan 232 sonetdan iborat epik doston. XIII asrning fr. allegorik romani
  • 13101313 Monarchia (lot.)
  • Detto d’amore (it.) Detto d’Amore Roza haqidagi Roman (Roman de la Rose) ga asoslangan epik doston. Monarhiya, traktat
  • Quaestio de aqua et de terra (lot.) Suv va yer haqidagi savol. Dubia
  • 1295 Vita nuova (it.) Yangi hayot
  • Rime (Canzoniere) (it.) Sheʼrlar
    • Florensiya davrining sheʼrlari:
    • Sonetlar
    • Kansonlar
    • Ballada va stanslar
    • Surgunda yozilgan sheʼrlar:
    • Sonetlar
    • Kansonlar
    • Tosh xonim haqida sheʼrlar
  • Xatlar


Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil