Arhar

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Arhar, alqor, tog‘ qo‘yi (Ovis)— juft tuyoqlilar turkumiga mansub yov-voyi qo‘ylarning umumiy nomi. Ba’zan muflon, arkal, arqor, urial deb ham ata-ladi. A. O‘rta dengiz o.lari, Old, O‘rta, Markaziy va Shim.-Sharqiy Osiyoning tog‘liq hududlarida tarqalgan. U tog‘ yon bag‘irlari va qoyalar orasidagi birmun-cha tekis va ochiq joylarda yashaydi. Er-659kaklari urg‘ochilariga nisbatan yirik (tanasi uz. 110— 120 sm, bo‘yi 65 — 125 sm, vazni 230 kg gacha), shoxi spiralsimon yoki halqasimon buralgan, uzun (70 — 190 sm), urg‘ochilarining shoxi ingichka yoki butunlay bo‘lmaydi. Uchta turi: Tyanshan qo‘yi (O. ammon karelini), Yevropa qo‘yi (O. musimon), Osiyo qo‘yi (O. orientalis) va 10 ga yaqin kenja turi ma’lum. O‘rta Osiyo, shu jumladan O‘zbekistonda Tyan-shan qo‘yi va Osiyo qo‘yi uchraydi. Tyan-shan qo‘yi yaqin vaqtlargacha Tyanshanning Farg‘ona tog‘larigacha bo‘lgan qismida, shu jumladan Ugom, Pskom, Chatqol, Ta-las va Qirg‘iz tog‘larida keng tarqalgan edi. Hozir asosan Chatqol qo‘riqxonasida saqlanib qolgan, daryolarning yuqori oqimida 2000 — 3000 m balandlikda uchraydi, tik qoyalar yaqinidagi relefi notekis bo‘lgan joylarni yaxshi ko‘radi. Bahorga yaqin tog‘ning pastroq qismiga ekin eqilgan dalalarga tushib o‘tlashi mumkin. Qo‘chqorining shoxlari spiral-simon buralgan (uz. 120 sm gacha), vazni 60 — 106 kg (ba’zan 200 kg gacha), uz. 170 — 190 sm; urg‘ochisining shoxlari in-gichka va kalta, vazni 50 — 54 kg , uz. 160 — 170 sm. Osiyo qo‘yi Tyanshan, Pomir, Himolay tog‘larining O‘zbekiston, To-jikiston, Turkmaniston, Qirg‘iziston, Qozog‘iston, Afg‘oniston va Pokiston hududlarida tarqalgan. O‘zbekistonda bu to‘rning Qizilqum qo‘yi, Seversov qo‘yi (O. orientalis severtzovi) Markaziy va G‘arbiy Qizilqumning Amudaryo va Sirda-ryo oralig‘idagi past tog‘larida hamda Po-mir-Olayning Nurota, Oqtov, Molguzar tog‘larida saqlanib qolgan. Qo‘chqorining uz. 130 sm, bo‘yi 80 sm, vazni 70 —125 kg , erkagi- I ning shoxi halqa shaklida bu-ralgan (uz. 98 — 107 sm), urg‘ochisiniki ingichka, kalta, qilichsimon egilgan. Bo‘ynining ostki tomonidagi yoli Tyan-shan qo‘yinikiga nisbatan birmuncha kalta va ensiz. O‘zbekiston hududida bu kenja tur Qizilqumning hamma past tog‘larida tarqalgan edi. Chorva molla-rining ko‘payishi va ovlanish natijasi-da uning areali keskin qisqarib, hozir Nurotaning g‘arbiy qismida va Markaziy Qizilqumda saqlanib qolgan. Qizilqum qo‘yini muhofaza qilish uchun Nuro-ta tog‘larining markaziy qismida 1972 y. qo‘riqxona tashkil etilgan. Hozir qo‘ylarning umumiy soni 1000 taga yetdi. Buxoro qo‘yi, tojik qo‘yi (O. orientalis bocharensis) O‘zbekistonning Turkma-niston va Tojikiston b-n chegaradosh hududlarida, qo‘shni Afg‘oniston va Po-kistonda tapqalgan. Qo‘chqori bo‘ynining ostki qismida qalin va uzun yoli bo‘ladi, shoxlari yirik, halqa shaklida buralgan (uz. 72 sm gacha), urg‘ochisi kichikroq, shox-lari kalta va bir oz qayrilgan. Buxoro qo‘yining vazni qizilqum qo‘yidan kamroq bo‘ladi. O‘zbekistonda Buxoro qo‘yining ikkita: bobotog‘ va boysun-ko‘hitang po-pulyatsiyalari mavjud. Qo‘ylar 300 — 400 m dan 2200, ba’zan 3000 m gacha balandlik-da archa o‘sadigan ochiq tog‘ yon bag‘irlarida yashaydi. Buxoro qo‘yini muhofaza qilish uchun Surxon qo‘riqxonasi tashkil etil-gan. Ustyurt qo‘yi, arkal (O. orientalis arcal) Manqishloq yarim oroli, Ka-spiy dengizining jarlik sohillari, Qorabo‘g‘ozko‘l, Qoraqumning past tog‘lari va o‘ngirliklari hamda Orol dengizining g‘arbiy qismida tarqalgan. O‘zbekistonda Qoraqalpog‘iston hududining Ustyurt qismida uchraydi. Ko‘chqorining vazni 58 — 79 kg , tanasi-ning uz. 121 - 147 sm, bo‘yi 77 - 98 sm; shoxlarining uz. 92 sm gacha, boshining ikki yonida chala o‘rama hosil qiladi. Urg‘ochisi erkagiga nisbatan kichikroq, vazni 36 — 56 kg , shoxlari ingichka va nisbatan kalta (uz. 25 — 30 sm). Erka-gining bo‘yni ostida qalin yoli bo‘ladi, tum-shug‘i ostida kalin yungi (soqoli) bo‘lishi b-n boshqa kenja turlardan farq qiladi. Ustyurt qo‘yi cho‘l sharoitiga mos-lashgan, Qoraqum tog‘larining odam va yirtqich hayvonlar o‘tolmaydigan tik qiyaliklari va jarliklari ustida yashay-di. Yozda kechasi o‘tlaydi, sho‘rlangan buloq suvi b-n qanoatlanadi, qishda va bahorda ko‘pincha kunduzi o‘tlab, ko‘lmak bo‘lib qolgan yomg‘ir suvidan ichadi. Manqishloq 660va Ustyurtning o‘zlashtirilishi, bra-konerlik tufayli Ustyurt qo‘yining soni keskin kamayib ketgan, hozir bir necha yuz qo‘y Qoraqalpog‘iston hududida saqlanib qolgan. Ustyurt qo‘yini ovlash man qilingan. A.lar poda bo‘lib yashay-di. Bo‘g‘ozlik davri 5 oyga yaqin. May — iyunda bitta, ba’zan ikkita bola tug‘adi. Qo‘zisi 2,5 — 3 yoshda voyaga yeta-di. A. xonaki qo‘ylarning avlod boshi hisoblanadi. A.ni merinos qo‘ylari b-n duragaylab ma-yin junli Qozog‘iston arhar merinosi chikarilgan. O‘zbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.Ad.: Bogdanov O. P., Redkiye jivotnie O'zbekistana, T., 1990.Ochil Mavlonov, Muboshir Musayev.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil