Akustika

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Akustika (yun. akustikos — eshitaman) — fizikaning tovush hodisalarini, ya’ni jismda mexanik to‘lqinlarning paydo bo‘lishi, tarqalishi va ularni qabul qilish jarayonlarini, tovush hodisasi bilan boshqa fizik hodisalar orasidagi bog‘lanishni o‘rganadigan bo‘limi. Tovushning tarqalish va qaytish qonunlari Yevklid zamonida aniqlangan edi. 17-asrga kelib, tonning yuksakligi va tebranishlar soni orasida bog‘lanish borligi aniqlandi. Galiley va fransuz fizigi Mersenn (1588—1648) tovush to‘lqinining havoda tarqalishini ilmiy tushuntirdilar va tovush tezligini o‘lchadilar. Torrichelli vakuumda (havosiz joyda) tovush tarqalmasligini isbot qildi. Reley A.ning nazariy asoschisi bo‘ldi; uning "Tovush nazariyasi" (1877) kitobi bosilib chiqdi. A. quyidagi sohalarga bo‘linadi:

  • umumiy A.,
  • fiziologik A.,
  • elektr A.,
  • me’moriy A.
  • qurilish A.si,
  • musiqa Axi,
  • gidroakustika,
  • atmosfera A.si
  • harbiy A.

Umumiy A. tovushning paydo bo‘lishi va tarqalishini hamda akustik o‘lchash usullarini o‘rganadi. Tovush qisqa vaqt davom etadigan hodisa, uni energiya bilan ta’minlab turibgina uzoq davom ettirish mumkin. Tovush hosil bo‘lishi uchun tebranish davom etishi kerak (avtotebranish). Tebranish tebranish amplitudasi, soni, davri, tebranish shakli b-n, tovush to‘lqini to‘lqin uzunligi, to‘lqinlar 282tarqalish tezligi, to‘lqin energiyasi bilan ifodalanadi. Fiziologik A. tovushning eshitilishi, organizmga ta’siri va h.k. bilan shug‘ullanadi. Bunday A.ning aso-siy tushunchalarini Om va Gelmgols yaratgan. Elektr A. tovush energiyasining elektr energiyasiga, elektr energiyasi-ning tovush energiyasiga aylanishi, to-vush yozib olish, bino A.si va ultrato-vush texnikasi bilan shug‘ullanadi. Nemis ixtirochisi F. Reys telefon (1861) va ingliz ixtirochisi A. G. Bell (1876) mi-krofon ixtiro qilganlaridan so‘ng tele-graf aloqasi amalga oshirildi. 1900 y. tovushli kino vujudga keldi. 1925 y.dan tovush yozib olishning elektr A. usu-li joriy qilindi. Elektron lampalar ixtiro qilingandan so‘ng elektr A. tez taraqqiy etdi. Me’moriy A. va qurilish A.si binoning hamma joyida tovush va musiqaning yaxshi eshitilishini ta’-minlash, tashqi shovqinni kamaytirish masalalari bilan shug‘ullanadi. Qurilish A.sida reverberatsiyani amerikalik olim U. Sebin (Sabine) tadqiq qilgan va qurilish materiallarining tovush o‘tkazish parametrlarini aniqlagan. Musiqa A.si musiqa hodisalari (to-vush, tovushqator, hamohanglik, musiqa tizimlari va b.)ning ob’ektiv fi-zik qonuniyatlarini o‘rganib, ularga musiqani idrok etish jarayoni nuqtai nazaridan yondashadi. Atmosfera A.si va gidroakustika tovushning bir jin-sli bo‘lmagan va qatlamli muhitlarda tarqalishini o‘rganadi. Dengiz bir jinsli bo‘lmagan muhit, unda tovush to‘lqinlari buriladi, yutiladi va sochi-ladi, bu uzoq, masofadagi kemaning tur-gan joyini aniqlashni qiyinlashtiradi. Bu hodisalar atmos-feraga ham tegishli-dir. Harbiy A. tovush tezligini bilgan holda dushman turgan joyni aniqlash, tovush qaytishi yerdamida samolyotlar-ning uchish yo‘nalishini, kuzatish pun-ktidan uzoqligini va h.k.ni aniqlash bilan shug‘ullanadi. Tovush tutish — radio-lokatsiya, tovush eshitish — pelengatsiya harbiy ishda keng tatbiq qilinadi. Suv osti kemalari, samolyotlar, akustik mi-nalar ultratovush bilan boshqariladi.Ad.: Isakovich M. A., Obhaya akustika, M., 1973; Xayasaka Tetsuo, Elektroakusti-ka, per.s yapon. I. I. Ivanchika, M., 1982; Pavlovskaya V. I. i dr., Akustika i elek-troakusticheskaya apparatura, M., 1986.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil